Het Nederlandse wietexperiment draait inmiddels ruim anderhalf jaar en de eerste grote tussenmeting geeft een voorzichtig beeld van wat gereguleerde cannabisteelt in de praktijk verandert.
De herziene T1-meting van het Experiment gesloten coffeeshopketen laat onder meer zien dat coffeeshops in deelnemende gemeenten een breder assortiment aanbieden en dat de prijs van wiet daar sterker is gedaald dan in vergelijkbare gemeenten buiten het experiment. Tegelijkertijd lijkt het cannabisgebruik onder bezoekers voorlopig nauwelijks te veranderen en blijft ook de illegale markt een rol spelen.
Eerste serieuze vergelijking sinds start gereguleerde verkoop
De experimenteerfase begon op 7 april 2025. Sindsdien mogen coffeeshops in tien deelnemende gemeenten uitsluitend cannabis inkopen bij speciaal aangewezen en gecontroleerde telers.
Onderzoekers van onder meer het Trimbos-instituut, RAND Europe en Breuer&Intraval volgen de ontwikkeling gedurende meerdere jaren. Daarbij worden de deelnemende gemeenten vergeleken met tien gemeenten waar het traditionele gedoogmodel blijft bestaan.
De eerste vervolgmeting, T1, kijkt naar de periode vanaf de start van de experimenteerfase tot en met het eerste kwartaal van 2026.
De overheid publiceerde op 4 november een herziene versie van het rapport. Daarbij werden enkele correcties doorgevoerd, maar volgens het kabinet veranderen die niets aan de analyses of conclusies.
Coffeeshopbezoek verandert nauwelijks
Een van de belangrijkste vragen rond gereguleerde cannabis is of legalere bevoorrading invloed heeft op hoeveel mensen cannabis gebruiken.
Voorlopig lijkt dat effect beperkt.
Het aantal coffeeshopbezoekers, hoe vaak zij een coffeeshop bezochten en de gerapporteerde cannabisconsumptie veranderden in de eerste onderzoeksperiode nauwelijks ten opzichte van de nulmeting.
Ook zagen de onderzoekers nog geen significante verandering in het aandeel bezoekers dat volgens screeningsinstrumenten een verhoogd risico op problematisch cannabisgebruik heeft.
Dat is relevant omdat tegenstanders van verdere regulering regelmatig vrezen dat een legaal aanbod automatisch leidt tot meer gebruik.
De eerste cijfers ondersteunen die conclusie voorlopig niet, maar het onderzoek bevindt zich nog relatief vroeg in het experiment.
Veel meer keuze in de coffeeshop
Op het gebied van aanbod verandert er duidelijk meer.
Coffeeshops binnen het experiment beschikken inmiddels over een breder assortiment dan tijdens de nulmeting.
Naast traditionele wiet en hasj verschijnen bijvoorbeeld edibles, vapes en concentraten op de markt.
Voor coffeeshops betekent dit dat de gereguleerde keten steeds minder lijkt op een beperkt proefproject met enkele standaardproducten en steeds meer op een volwassen cannabismarkt.
De Bond van Cannabis Detaillisten zegt dat ondernemers inmiddels duidelijk verbetering zien in aanbod en productkwaliteit. Volgens sommige coffeeshophouders keren klanten die eerder vanwege het beperkte hasjaanbod naar andere verkooppunten uitweken inmiddels terug.
Wiet wordt goedkoper, hasj juist duurder
Ook de prijsontwikkeling valt op.
In de deelnemende gemeenten daalde de gemiddelde prijs van wiet sterker dan in de vergelijkingsgemeenten.
Bij hasj gebeurde juist het tegenovergestelde: daar stegen prijzen binnen het experiment.
Dat verschil kan samenhangen met de manier waarop gereguleerde telers hun productie hebben opgebouwd.
Wiet is relatief eenvoudig binnen Nederlandse productiefaciliteiten te produceren, terwijl hoogwaardige hasj een afzonderlijk productieproces vereist en consumenten vaak zeer specifieke voorkeuren hebben.
Ondernemers geven aan dat het gereguleerde hasjaanbod nog niet overal goed aansluit op kwaliteit en prijs die klanten gewend zijn.
Illegale markt is niet verdwenen
Een van de grootste ambities van het experiment is om te onderzoeken of een gereguleerde keten de illegale cannabismarkt kan terugdringen.
De eerste meting laat zien dat die markt voorlopig niet volledig verdwijnt.
Bezoekers kopen naast coffeeshopcannabis nog altijd cannabis via andere kanalen.
Dat hoeft niet automatisch te betekenen dat het experiment mislukt.
De onderzoekers benadrukken dat T1 slechts een eerste momentopname is. De markt had tijdens een groot deel van de onderzoeksperiode nog te maken met opstartproblemen, beperkte beschikbaarheid en veranderingen in het assortiment.
Latere metingen moeten duidelijk maken of klanten geleidelijk meer naar de gereguleerde markt verschuiven.
Track-and-trace werkt beter, maar kost tijd
Alle gereguleerde cannabis moet van teler tot coffeeshop gevolgd kunnen worden.
Daarvoor gebruikt het experiment een track-and-tracesysteem waarmee producten en voorraad worden geregistreerd.
Dat systeem leverde tijdens de eerste fase veel frustratie op.
Volgens coffeeshopondernemers zijn inmiddels verbeteringen zichtbaar en kunnen systemen vaker rechtstreeks worden gekoppeld aan kassa’s. Toch moeten sommige ondernemers nog dagelijks registraties controleren en fouten corrigeren.
Het laat zien dat legalisering niet alleen draait om het toestaan van teelt.
Een gereguleerde markt brengt ook administratie, productregistratie, kwaliteitscontrole en toezicht met zich mee.
Ondernemers willen vooral zekerheid over wat na 2029 gebeurt
Misschien wel het grootste probleem zit niet bij cannabis zelf, maar bij de toekomst van het experiment.
De experimenteerfase duurt vier jaar vanaf april 2025 en kan eventueel worden verlengd. Daarna moet de politiek bepalen of gereguleerde teelt wordt voortgezet, uitgebreid of weer wordt afgebouwd.
Coffeeshopondernemers vinden die onzekerheid steeds moeilijker.
Bedrijven moeten nu investeren in personeel, winkelinrichting, leveranciersrelaties en nieuwe administratieve systemen zonder te weten of de gereguleerde markt na afloop blijft bestaan.
Ook telers moeten grote investeringen doen in productiefaciliteiten terwijl hun toekomstige afzetmarkt nog niet gegarandeerd is.
De branche waarschuwt dat juist die onzekerheid het experiment kan beïnvloeden: bedrijven kunnen investeringen uitstellen omdat niemand weet wat er uiteindelijk gebeurt.
Geen simpele score of KPI voor succes
Opvallend is dat het kabinet geen vaste lijst met kritieke prestatie-indicatoren wil gebruiken om te bepalen wanneer het wietexperiment geslaagd is.
Volgens de regering is de werkelijkheid te complex om het experiment met enkele eenvoudige cijfers te beoordelen.
De uiteindelijke beoordeling zal daarom bestaan uit meerdere factoren: volksgezondheid, overlast, criminaliteit, werking van de gesloten keten, prijzen, consumentengedrag en de mate waarin de illegale markt verandert.
Nieuwe metingen volgen de komende jaren.
T2 wordt in 2027 verwacht en daarna volgen verdere vervolgmetingen en uiteindelijk een eindevaluatie.
Conclusie: eerste signalen zijn positief, maar experiment is nog lang niet beslist
De eerste grote meting van het Nederlandse wietexperiment levert geen spectaculaire revolutie op.
Cannabisgebruik stijgt voorlopig niet duidelijk, coffeeshops hebben meer keuze en gereguleerde wiet lijkt goedkoper te worden.
Tegelijkertijd bestaat de illegale markt nog altijd en zijn er praktische problemen met aanbod, hasj en administratie.
De belangrijkste conclusie is daarom misschien juist dat gereguleerde cannabisteelt in de praktijk kan functioneren zonder dat de markt onmiddellijk volledig verandert.
De komende jaren moeten uitwijzen of die eerste ontwikkelingen doorzetten en of Nederland uiteindelijk bereid is om van een tijdelijk experiment een permanent cannabismodel te maken.
Bronnen: Trimbos-instituut en Tweede Kamer
